โดนแมวข่วน สุนัขกัด ต้องฉีดวัคซีนพิษสุนัขบ้าไหม? ทำอย่างไรใน 24 ชั่วโมงแรก

ทำอะไรทันทีใน 15 นาทีแรก

• ล้างแผลด้วยสบู่และน้ำสะอาดไหลผ่านนานอย่างน้อย 15 นาที ถูเบา ๆ ให้ถึงก้นแผล ขั้นตอนนี้ลดปริมาณไวรัสได้มากที่สุด
• ทาโพวิโดนไอโอดีนหรือแอลกอฮอล์ 70% ที่แผลหลังล้าง
• ห้ามบีบ เค้น หรือปิดแผลแน่น และไม่ควรเย็บแผลทันที
• จำลักษณะสัตว์ ถ้าเป็นสัตว์เลี้ยงให้ขอข้อมูลเจ้าของและประวัติวัคซีนของสัตว์ ถ้าเป็นสัตว์จรจัดให้จำตำแหน่งที่พบ
• ไปสถานพยาบาลในวันเดียวกัน ไม่ต้องรอดูว่าสัตว์จะเป็นอะไรไหม

ต้องฉีดไหม ดูจากระดับการสัมผัส

คนมักเข้าใจว่า ‘แมวข่วนไม่มีเลือด ไม่ต้องฉีด’ แต่รอยข่วนที่ทำให้ผิวถลอกแม้ไม่มีเลือดจัดเป็นระดับ 2 ซึ่งต้องฉีดวัคซีน เพราะไวรัสอยู่ในน้ำลายที่ติดเล็บสัตว์ได้ อีกความเข้าใจผิดคือ ‘แมวบ้านไม่เคยออกนอกบ้าน ไม่เสี่ยง’ ซึ่งลดความเสี่ยงจริงแต่ไม่เป็นศูนย์ และประเทศไทยพบพิษสุนัขบ้าในแมวทุกปี

ควรรู้: หนู กระต่าย กระรอก และสัตว์ฟันแทะขนาดเล็ก มีโอกาสนำโรคต่ำมาก ส่วนใหญ่ไม่ต้องฉีด แต่ให้แพทย์ประเมินเป็นรายกรณี ส่วนค้างคาวถือเป็นระดับ 3 เสมอแม้ไม่เห็นแผล

ฉีดกี่เข็ม และอิมมูโนโกลบูลินคืออะไร

ตารางวัคซีนหลังสัมผัสโรคที่ใช้ในไทยคือฉีดเข้ากล้าม 4–5 เข็มในวัน 0, 3, 7, 14 (และ 28 ในบางสูตร) หรือฉีดเข้าผิวหนังตามสูตรของสถานเสาวภาซึ่งใช้วัคซีนน้อยกว่า วันที่ 0 คือวันที่เริ่มฉีด ยิ่งเร็วยิ่งดี แต่ถ้าล่าช้าไปหลายวันก็ยังต้องเริ่ม เพราะระยะฟักตัวของโรคนานเป็นสัปดาห์ถึงเดือน

ในการสัมผัสระดับ 3 นอกจากวัคซีนต้องได้อิมมูโนโกลบูลิน (RIG) ซึ่งเป็นแอนติบอดีสำเร็จรูปฉีดรอบแผลในวันแรก เพื่อกันไวรัสไว้ระหว่างรอวัคซีนสร้างภูมิ ซึ่งใช้เวลาราว 7–14 วัน อิมมูโนโกลบูลินและวัคซีนหลังสัมผัสโรคมีในโรงพยาบาลรัฐทุกแห่ง โรงพยาบาลเอกชนส่วนใหญ่ และสถานเสาวภา สภากาชาดไทย ผู้ที่ถูกสัตว์กัดสามารถรับบริการได้ที่โรงพยาบาลตามสิทธิโดยไม่เสียค่าใช้จ่ายในหลายกรณี

สังเกตสัตว์ 10 วัน หมายความว่าอย่างไร

สุนัขและแมวที่มีเชื้อพิษสุนัขบ้าในน้ำลายจะแสดงอาการและตายภายใน 10 วัน ดังนั้นถ้าสัตว์ที่กัดยังมีชีวิตและปกติดีเมื่อครบ 10 วัน แสดงว่าตอนกัดไม่มีเชื้อในน้ำลาย และแพทย์อาจให้หยุดฉีดเข็มที่เหลือได้ การรู้ว่าสัตว์ตัวไหนกัดและติดตามดูได้จึงช่วยได้มาก

แต่ต้องเริ่มฉีดก่อนแล้วค่อยสังเกต ไม่ใช่รอดูสัตว์ 10 วันแล้วค่อยตัดสินใจ เพราะถ้าสัตว์ตายในวันที่ 6 การเริ่มฉีดตอนนั้นอาจสายเกินไปสำหรับแผลบนใบหน้าหรือมือที่ใกล้เส้นประสาท

วัคซีนป้องกันล่วงหน้า สำหรับใคร และช่วยอย่างไร

วัคซีนก่อนสัมผัสโรค (pre-exposure prophylaxis) ฉีด 2 เข็ม ในวัน 0 และ 7 ตามคำแนะนำล่าสุดขององค์การอนามัยโลก เมื่อฉีดครบแล้ว หากถูกสัตว์กัดในอนาคตจะต้องฉีดกระตุ้นเพียง 2 เข็มในวัน 0 และ 3 และไม่ต้องใช้อิมมูโนโกลบูลิน ซึ่งหายากและราคาสูง ทั้งยังไม่ต้องกังวลว่าจะเริ่มช้าไป เพราะร่างกายจำเชื้อได้แล้วและสร้างภูมิเร็วมาก

แนะนำสำหรับผู้เลี้ยงสุนัขและแมวหลายตัว ผู้ที่ให้อาหารสัตว์จรจัด เด็กที่เล่นกับสัตว์บ่อยและอาจไม่บอกผู้ใหญ่เมื่อถูกข่วน สัตวแพทย์และผู้ช่วย ผู้ที่ทำงานกลางแจ้งหรือส่งของ และผู้ที่จะเดินทางไปพื้นที่ห่างไกลที่เข้าถึงอิมมูโนโกลบูลินยาก วัคซีนพิษสุนัขบ้าก่อนสัมผัสโรค ที่มงคลดีคลินิก แพ็กเกจ 2 เข็ม 1,450 บาท/2 เข็ม รวมค่าแพทย์และค่าบริการพยาบาล ให้บริการนอกสถานที่สำหรับ คลินิกและโรงพยาบาลสัตว์ ด้วย

ถูกกัดแล้ว มาที่คลินิกได้ไหม

คลินิกช่วยล้างแผล ประเมินระดับการสัมผัส ฉีดบาดทะยัก และให้คำแนะนำได้ทันที แต่วัคซีนหลังสัมผัสโรคและอิมมูโนโกลบูลินเป็นเวชภัณฑ์ที่สต็อกไม่แน่นอนในคลินิกขนาดเล็ก หากถูกกัดหรือข่วน ให้ทัก LINE หรือโทรถามก่อนเดินทางว่าวันนั้นมีวัคซีนหรือไม่ ถ้าไม่มี ทีมงานจะแนะนำโรงพยาบาลใกล้เคียงที่มีให้ทันที เพื่อไม่ให้เสียเวลา แผลจากสัตว์กัดยังต้องดูแลเรื่องการติดเชื้อแบคทีเรียด้วย อ่าน สัญญาณแผลติดเชื้อ

ควรรู้: ผู้ที่เคยฉีดวัคซีนก่อนสัมผัสโรคครบแล้ว มารับเข็มกระตุ้น 2 เข็มที่คลินิกได้สะดวกกว่า เพราะไม่ต้องใช้อิมมูโนโกลบูลิน ทัก LINE เพื่อยืนยันสต็อกก่อนมา