วัคซีน ความรู้เพื่อดูแลตัวเอง

โดนแมวข่วน สุนัขกัด ต้องฉีดวัคซีนพิษสุนัขบ้าไหม? ควรทำอะไรทันที

แนวทางประเมินบาดแผลจากสัตว์ตามระดับการสัมผัสขององค์การอนามัยโลก ล้างแผลอย่างไร ต้องฉีดกี่เข็ม ต้องได้อิมมูโนโกลบูลินไหม สังเกตสัตว์ 10 วันคืออะไร และวัคซีนป้องกันล่วงหน้าช่วยอย่างไร

อ่านประมาณ 8 นาที

จัดทำโดย มงคลดีคลินิกเวชกรรม · หลักการจัดทำและตรวจสอบเนื้อหา

การฉีดวัคซีนที่ต้นแขน
ภาพประกอบบทความ

โรคพิษสุนัขบ้ามีอันตรายมากเมื่อเริ่มมีอาการ แต่ป้องกันได้ด้วยการดูแลหลังสัมผัสโรคอย่างทันท่วงที หลังถูกกัดหรือข่วนให้ล้างแผลทันทีและรีบไปสถานพยาบาล แพทย์จะประเมินลักษณะการสัมผัส ประวัติวัคซีน และข้อมูลสัตว์เพื่อวางแผนดูแล

สรุปก่อนอ่าน

  • ล้างแผลด้วยสบู่และน้ำไหลผ่านอย่างน้อย 15 นาทีทันที แล้วรีบไปสถานพยาบาล
  • รอยข่วนที่ผิวถลอกแม้ไม่มีเลือดอาจต้องรับวัคซีน ส่วนแผลทะลุผิวหนังหรือน้ำลายสัมผัสแผลเปิดหรือเยื่อบุ ต้องประเมินการใช้ RIG ร่วมด้วย โดยดูประวัติวัคซีนเดิม
  • รีบไปสถานพยาบาล ไม่รอดูอาการสัตว์ก่อน การสังเกตสุนัขหรือแมว 10 วันต้องประสานกับผู้ดูแลสัตว์และผู้รักษา ห้ามหยุดวัคซีนเอง
  • ประวัติวัคซีนเดิมอาจเปลี่ยนแผนหลังสัมผัสโรค แต่ ยังต้องล้างแผลและรับการประเมินทันที นำสมุดเดิมและแจ้งยากดภูมิ วัคซีนก่อนสัมผัสโรค: 1,450 บาท/2 เข็ม

ทำอะไรทันทีใน 15 นาทีแรก

  • ล้างแผลอย่างเบามือด้วยสบู่และน้ำสะอาดอย่างน้อย 15 นาทีทันที ไม่ขัดหรือถูแผลลึกแรง ๆ
  • หากมี ใช้สารละลายโพวิโดนไอโอดีนที่เหมาะสมหลังล้าง ไม่ชะลอการรักษาเพื่อหาน้ำยาฆ่าเชื้อ
  • ให้แพทย์ประเมินการปิดแผลและป้องกันการติดเชื้อ ไม่ปิดแผลสัตว์กัดเอง
  • จำลักษณะสัตว์ ถ้าเป็นสัตว์เลี้ยงให้ขอข้อมูลเจ้าของและประวัติวัคซีนของสัตว์ ถ้าเป็นสัตว์จรจัดให้จำตำแหน่งที่พบ
  • ไปสถานพยาบาลในวันเดียวกัน ไม่ต้องรอดูว่าสัตว์จะเป็นอะไรไหม

อ้างอิง: [4] WHO, [6] CDC

ต้องฉีดไหม ดูจากระดับการสัมผัส

พลาสเตอร์ปิดแผล
วัคซีนพลาสเตอร์ปิดแผล

เกณฑ์ WHO สำหรับการสัมผัสสัตว์ที่สงสัยติดเชื้อ สูตรวัคซีนและการใช้ RIG ต้องดูประวัติวัคซีนเดิมและภาวะภูมิคุ้มกันด้วย

เลื่อนตารางด้านข้างเพื่อดูข้อมูลครบ →

ต้องฉีดไหม ดูจากระดับการสัมผัส
ระดับ (WHO)ลักษณะต้องทำอะไร
ระดับ 1สัมผัสตัวสัตว์ ให้อาหาร ถูกเลียบนผิวหนังปกติที่ไม่มีแผลล้างบริเวณนั้น ไม่ต้องฉีดวัคซีน
ระดับ 2ถูกงับเป็นรอยช้ำบนผิวหนังเปลือย รอยข่วนหรือถลอกเล็กน้อยที่ไม่มีเลือดออกล้างแผล + ฉีดวัคซีนครบชุด
ระดับ 3กัดหรือข่วนทะลุผิวหนัง น้ำลายสัมผัสแผลเปิดหรือเยื่อบุ หรือสัมผัสค้างคาวโดยตรง ไม่ตัดสินระดับจากเลือดออกอย่างเดียวล้างแผล + วัคซีนและประเมิน RIG โดยดูวัคซีนเดิมและภาวะภูมิคุ้มกัน

รอยข่วนที่ผิวถลอกแม้ไม่มีเลือดออกอยู่ในระดับ 2 ตามเกณฑ์ WHO ส่วนการกัดหรือข่วนทะลุผิวหนังอยู่ในระดับ 3 ควรให้แพทย์ตรวจลักษณะแผล เพราะการมองหาเลือดอย่างเดียวไม่เพียงพอที่จะตัดสินความเสี่ยง

ควรรู้: หนู กระต่าย กระรอก และสัตว์ฟันแทะขนาดเล็ก มีโอกาสนำโรคต่ำมาก ส่วนใหญ่ไม่ต้องฉีด แต่ให้แพทย์ประเมินเป็นรายกรณี หากสัมผัสค้างคาวโดยตรงให้รับการประเมินโดยเร็วแม้ไม่เห็นแผล

อ้างอิง: [4] WHO, [6] CDC

ฉีดกี่เข็ม และอิมมูโนกลบูลินคืออะไร

วัคซีนหลังสัมผัสโรคมีสูตรฉีดเข้ากล้ามและเข้าผิวหนัง แพทย์เลือกสูตรและนัดตามประวัติวัคซีน ภาวะภูมิคุ้มกัน และแนวทางที่ใช้ในสถานพยาบาล ให้เก็บบัตรนัดและไปตามกำหนด หากล่าช้าหรือขาดนัดให้ติดต่อผู้รักษาเพื่อจัดแผนต่อ ไม่เปลี่ยนจำนวนเข็มเอง

อิมมูโนโกลบูลิน (RIG) ให้แอนติบอดีระหว่างรอวัคซีนสร้างภูมิ และใช้เมื่อมีข้อบ่งชี้ ผู้ที่เคยได้รับวัคซีนครบตามเกณฑ์อาจไม่ต้องใช้ RIG ต้องแจ้งประวัติและยากดภูมิให้แพทย์ทราบ สถานพยาบาลแต่ละแห่งมีขอบเขตบริการต่างกัน อย่ารอหรือเลื่อนการประเมินเพราะยังหาสถานที่ฉีดไม่ได้

อ้างอิง: [4] WHO, [6] CDC

สังเกตสัตว์ 10 วัน หมายความว่าอย่างไร

การฉีดวัคซีนที่ต้นแขน
วัคซีนการฉีดวัคซีนที่ต้นแขน

การสังเกต 10 วันใช้กับสุนัขหรือแมวที่ยังมีสุขภาพปกติหลังเหตุการณ์ โดยประสานกับสัตวแพทย์หรือเจ้าหน้าที่ที่เกี่ยวข้อง แม้สัตว์มีประวัติฉีดวัคซีนก็ยังต้องติดตาม หากป่วย ตาย หรือหายไป ให้แจ้งผู้รักษาทันที ผลการสังเกตเป็นข้อมูลให้แพทย์ประเมินแผนป้องกันโรค ไม่ใช่เหตุให้ผู้ถูกกัดหยุดวัคซีนเอง

อย่ารอครบ 10 วันก่อนขอรับการประเมิน แพทย์จะพิจารณาการป้องกันหลังสัมผัสโรคจากลักษณะการสัมผัส ประวัติวัคซีนของคน และข้อมูลสัตว์

อ้างอิง: [4] WHO, [5] CDC

วัคซีนป้องกันล่วงหน้า สำหรับใคร และช่วยอย่างไร

วัคซีนก่อนสัมผัสโรคอาจทำให้การรักษาหลังสัมผัสง่ายขึ้น แต่ไม่ได้ทำให้การเริ่มรักษาช้าปลอดภัย หลังถูกกัดหรือข่วนต้องล้างแผลและรับการประเมินทันที แพทย์จะทบทวนชุดเดิม ภาวะภูมิคุ้มกัน และสูตรที่ใช้ ก่อนกำหนดเข็มกระตุ้นหรือการรักษาอื่น

ปรึกษาวัคซีนก่อนสัมผัสหากงานหรือการเดินทางเสี่ยงสัมผัสซ้ำหรือเข้าถึงการรักษาเร่งด่วนยาก ให้แพทย์ประเมินความเสี่ยงและแผนติดตาม คลินิกเผยแพร่ แพ็กเกจก่อนสัมผัสสองเข็ม 1,450 บาท/2 เข็ม และ บริการวัคซีนนอกสถานที่ ต้องยืนยันความเหมาะสมและสต็อก

อ้างอิง: [6] CDC

ถูกกัดแล้ว มาที่คลินิกได้ไหม

รับการประเมินทันทีหลังสัมผัสที่อาจเสี่ยง หากไม่แน่ใจว่ามีวัคซีนหรือ RIG ให้ไปสถานพยาบาลที่ประเมินและจัดการรักษาได้ ไม่รอคำตอบ LINE อาจโทรระหว่างจัดการเดินทางหากทำได้ แผลสัตว์กัดต้องประเมินการบาดเจ็บและติดเชื้อแบคทีเรียด้วย อ่าน การดูแลแผล

ควรรู้: เคยฉีดไม่ได้รับประกันว่าคลินิกใดคลินิกหนึ่งให้สูตรที่จำเป็นได้ ให้นำประวัติและแจ้งภาวะภูมิคุ้มกันกับยา การประเมินทันทีสำคัญกว่าการรอสอบถามสต็อก

อ้างอิง: [6] CDC

คำถามที่พบบ่อย

ให้แพทย์ประเมินว่าผิวถลอกหรือมีแผลทะลุผิวหนังหรือไม่ แม้ไม่มีเลือดออกก็อาจต้องรับวัคซีน แจ้งประวัติวัคซีนของแมวและประสานการสังเกต 10 วันตามคำแนะนำ ห้ามหยุดเข็มที่เหลือเอง

บริการที่เกี่ยวข้อง

วัคซีนที่เกี่ยวข้อง

บทความที่เกี่ยวข้อง

แหล่งข้อมูล

  1. [1] Rabies vaccines: WHO position paper – April 2018 World Health Organization
  2. [2] บริการคลินิกพิษสุนัขบ้าและการประเมินผู้สัมผัสเป็นรายบุคคล สถานเสาวภา สภากาชาดไทยสืบค้น 11 ตุลาคม 2569
  3. [3] โรคพิษสุนัขบ้า กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข
  4. [4] Rabies WHOสืบค้น 9 ตุลาคม 2569
  5. [5] Information for veterinarians: managing an animal that has bitten a person CDCสืบค้น 9 ตุลาคม 2569
  6. [6] Rabies post-exposure prophylaxis guidance CDCสืบค้น 9 ตุลาคม 2569

เนื้อหานี้ให้ความรู้ทั่วไป ไม่ใช้แทนการตรวจ วินิจฉัย หรือคำแนะนำเฉพาะบุคคลจากแพทย์ เผยแพร่ 21 กันยายน 2569

วิธีเลือกแหล่งข้อมูลและแจ้งแก้ไขบทความ

สุขภาพแต่ละคนไม่เหมือนกัน

หากมีโรคประจำตัว ใช้ยาประจำ ตั้งครรภ์ หรือมีอาการผิดปกติ ให้แพทย์ประเมินก่อนตัดสินใจ ทัก LINE ได้เลย